Η Χρυσάνθη Κορνηλίου σκηνοθετεί την παράσταση "Φάουστ", που παίζεται στον Πολυχώρο Πολιτισμού Διέλευσις, ενώ παράλληλα έχει πραγματοποιήσει τη δραματουργική επεξεργασία και την προσαρμογή των κειμένων του Γκαίτε σε πεζό λόγο. Η ταλαντούχα σκηνοθέτρια μίλησε στην Εύα Κακλειδάκη για τις δυσκολίες που αντιμετώπισε στο συγκεκριμένο εγχείρημα, τα φιλοσοφικά νοήματα του κειμένου, τον τρόπο απόδοσής του στο θεατρικό σανίδι, τη σχέση της με την κριτική και τους κριτικούς του θεάτρου.
Φέτος σκηνοθετείτε τον Φάουστ του Γκαίτε στον Πολυχώρο Πολιτισμού Διέλευσις. Ποιες προκλήσεις είχε η σκηνοθεσία του συγκεκριμένου βιβλίου;
Είχε πολλές προκλήσεις. Κατ’ αρχάς στο ίδιο το κείμενο, το οποίο ήταν γραμμένο σε στίχους και μάλιστα από τον ίδιο τον Γκαίτε, όπως και σε όλες τις μεταφράσεις που υπάρχουν στα ελληνικά. Έπρεπε λοιπόν να μετατραπεί σε πεζό για να γίνει η παράσταση που ήθελα. Πεζό γιατί ο ποιητικός λόγος προτρέπει σε απαγγελία, πράγμα που δυσκολεύει τον ηθοποιό στην αμεσότητα του λόγου και την αυθόρμητη έκφραση. Δε μιλάμε σε στίχους, ούτε μονολογικά ούτε διαλογικά. Είναι ένα παρωχημένο είδος θεάτρου, που δε συγκινεί επί της ουσίας.
Επίσης, οι σκηνές του έργου, έχοντας στοιχεία τραγικότητας, αλλά και σκηνές κομικάλε, δυσκολεύουν στο να κρατηθεί η ενότητα και η υφολογική συνέπεια. Θέλει λοιπόν μία ιδιαίτερη διαχείριση για να μη τραυματιστεί η ενότητα του έργου. Επιπλέον έπρεπε να δοθεί η σημειολογική σημασία στις σκηνές μέσα από την οποία θα αποδεσμεύονταν βασικές ουσίες του έργου, που πρέπει κανείς να ανακαλύψει και να τις δώσει, έτσι ώστε να συγκινήσει τον θεατή και να τον παραπέμψει πέρα από το προφανές των γεγονότων της μυθοπλασίας.
Μέσα σε όλα αυτά μεγάλη σημασία έχει και η μουσική επένδυση του έργου στη δημιουργία καταστάσεων και γι’ αυτό κατέφυγα στην ανάμειξη κλασικής και ροκ μουσικής, ανάλογα με το περιεχόμενο των σκηνών. Για μένα, επίσης, μεγάλη σημασία έχει, μέσα από τη σκηνική απόδοση των ηθοποιών, να μη χαθούν βασικά νοηματικά στοιχεία του έργου στον βωμό εύκολων εντυπωσιασμών.
Γιατί τον Φάουστ και γιατί τώρα;
Ο Φάουστ ήταν μια ιδέα που με πολιορκούσε πάρα πολύ καιρό. Η δυσκολία του έργου με απέτρεπε να προχωρήσω στο ανέβασμά του, αλλά πάντα έρχεται κάποια στιγμή που λες – τώρα ήρθε η ώρα. Σε αυτό με προέτρεψε ο βασικός μου προβληματισμός, πώς είναι δυνατόν ένας άνθρωπος με ισχυρή διάνοια να εκτρέπεται σε τέτοιο βαθμό που να χάνει τις ικανότητές του και αντί να προσφέρει το άνθος των προσόντων του, να δημιουργεί γύρω του ένα τοπίο καταστροφής.
Έχετε κάνει τη δραματουργική επεξεργασία/προσαρμογή του δραματικού αυτού ποιήματος. Πόσο επίπονη υπήρξε αυτή η διαδικασία;
Δεν υπήρξε ιδιαίτερα επίπονη γιατί, όταν άνοιξε η πηγή της έμπνευσης, είναι σαν να ανοίγεις μία βρύση που δε σταματάει να τρέχει αναβλύζοντας, ακόμη και αν προσπαθείς να τη σταματήσεις.
Ο Φάουστ του Γκαίτε αποτελεί ένα έργο που εμπεριέχει πολλά νοήματα φιλοσοφικού περιεχομένου. Είναι εύκολο για έναν θεατή που δεν έχει διαβάσει το βιβλίο να γίνει κοινωνός αυτών των μηνυμάτων μέσα από την παράστασή σας;
Είναι εύκολο να γίνει κοινωνός ο θεατής, εφόσον είναι βέβαια διατεθειμένος να παρακολουθήσει ένα έργο που έχει να του δώσει κάτι παραπάνω από απλή διασκέδαση. Και αυτό γιατί τα νοήματα του έργου υπάρχουν μέσα μας και μπορεί, ακόμη και σε ανύποπτους χρόνους, να μας έχουν απασχολήσει, όταν ερχόμαστε σε επικοινωνία με τον εαυτό μας. Έχουμε τα πάντα μέσα μας και απλώς χρειάζεται η αφορμή για να εκφραστούν και να εκδηλωθούν.
Δεν είναι προνόμιο ο στοχασμός των ανθρώπων με εκτεταμένη γνώση. Και ένας απλός άνθρωπος, σε κάποιες στιγμές της ζωής του, μπορεί να αναρωτηθεί για πολύ σημαντικά πράγματα υπαρξιακού περιεχομένου, ακόμη και αν δεν έχει τις απαντήσεις. Είναι μέσα στη φύση του. Δεν έχει να κάνει απαραίτητα με τις γνώσεις του. Γι’ αυτό μπορεί να βρεις και πολύ απλούς ανθρώπους που η θυμοσοφία τους υπερβαίνει κατά πολύ την αξία των γνώσεων σπουδαγμένων ανθρώπων. Ναι, ο Φάουστ μπορεί να συγκινήσει κάθε καρδιά.
Ο Φάουστ προτιμά να πουλήσει την ψυχή του στον διάβολο για να κερδίσει και πάλι τα νιάτα του. Αξίζει για εσάς τον κόπο κάτι ανάλογο;
Δεν ξέρω πολλούς ανθρώπους που τουλάχιστον ομολογούν κάτι τέτοιο. Αν και ξέρω αρκετούς που, χωρίς να το ομολογούν, το κάνουν για πολύ λιγότερα. Για ένα ασήμαντο υλικό κέρδος για παράδειγμα. Δίνουν κάτι πολύ ακριβό, που δεν κοστολογείται, για κάτι πάρα πολύ φτηνό.
Στο συγκεκριμένο έργο του Γκαίτε δίνεται βάρος στην επικινδυνότητα που χαρακτηρίζει το περιπετειώδες ταξίδι της ζωής, όπως αναφέρετε κι εσείς. Αλήθεια πώς θα ήταν η ζωή μας χωρίς αυτούς τους κινδύνους;
Δεν υπάρχει ζωή σε αυτό το επίπεδο χωρίς κινδύνους, εκτός και αν ζει κανείς στον Παράδεισο. Μάλλον αυτός που ζει στον Παράδεισο θα έπρεπε να μας απαντήσει.
Ωστόσο οι κίνδυνοι είναι και οι δοκιμασίες αυτής της ζωής, που, αν αντιμετωπιστούν με σύνεση και γενναιότητα, χτίζουν την αξία του ανθρωπίνου όντος. Ξέρετε, στην αρχή του έργου υπάρχει η σκηνή που ο Θεός συμφωνεί με τον σατανά να βάλει σε δοκιμασία τον Φάουστ (σκηνή που δεν συμπεριέλαβα γιατί δεν θα έκανα το ατόπημα να σκηνοθετήσω τον Θεό), πράγμα που ο Φάουστ το εμπνεύστηκε από το βιβλίο του Ιώβ. Αυτό το γριφώδες βιβλίο του Ιώβ ήταν ένα ισχυρό έναυσμα για τον Γκαίτε σαν σύλληψη και με βάση αυτό έκτισε το έργο του.
Η ζωή χωρίς αυτούς τους κινδύνους δεν θα ήταν αυτή η ζωή. Αλλά και αν ήταν δεν μπορούμε να τη φανταστούμε, γιατί δεν συμπεριλαμβάνεται στις εμπειρίες μας. Οι εμπειρίες μας είναι μια διαρκής πάλη με την επικινδυνότητα. Το πεδίο είναι ναρκοθετημένο και ο αγώνας του ανθρώπου είναι να αποφύγει αυτές τις νάρκες, ώστε να σωθεί και να μη διαμελιστεί από αυτές.
O Γκαίτε μέσα από το έργο του μας εμπνέει να σκεφτούμε την "υψηλή μοίρα" των ανθρώπων. Ποια είναι για εσάς η υψηλή ανθρώπινη μοίρα;
Δεν θα έλεγα υψηλή ανθρώπινη μοίρα, παρά θα το έθετα καλύτερα ποιος είναι ο προορισμός του ανθρώπου. Μα φυσικά να είναι ο εαυτός του. Να μην προδώσει αυτό που είναι δυνάμει, ακόμη και αν δυσκολεύεται να το κατακτήσει. Το να είναι κανείς ο αληθινός εαυτός του είναι ό,τι υψηλότερο μπορεί να επιτύχει ένας άνθρωπος. Το θέμα είναι να καταλάβει τι δεν είναι και να αποβάλλει οτιδήποτε δεν ανήκει στη φύση του
Η αναζήτηση του νοήματος της ζωής αποτελεί κεντρικό ζήτημα στο βιβλίο του Γκαίτε. Ποιο είναι το δικό σας νόημα ζωής;
Δε μπορεί να είναι κάτι άλλο από αυτό που σας είπα πριν, γιατί το νόημα είναι να πορεύεσαι σε αυτό που είσαι. Στη συνάντηση με τον αληθινό σου εαυτό. Και αυτό είναι ο αγώνας του κάθε ανθρώπου είτε το συνειδητοποιεί είτε όχι, είτε το επιτυγχάνει είτε όχι, είτε το κάνει εύκολο είτε το κάνει δύσκολο αγνοώντας το. Αυτό είναι το νόημα όλης της ανθρώπινης ζωής, όλης της ανθρώπινης ύπαρξης.
Ο Γκαίτε είχε πει «Δε γνώρισα ποτέ κριτικό, που, αναζητώντας με επιμονή τις ελλείψεις άλλων συγγραφέων και κατακρίνοντάς τους, δεν ήταν ο ίδιος ένοχος ακόμα μεγαλύτερων, σαν τον δήμιο που συνήθως είναι χειρότερος κακούργος από εκείνον, του οποίου εκτελεί την ποινή». Ποια είναι η σχέση σας με τους κριτικούς θεάτρου; Σήμερα γίνεται ουσιαστική κριτική στις θεατρικές παραστάσεις;
Αυτό εξαρτάται από τον κριτικό. Από το επίπεδο των γνώσεών του, από την ικανότητα εμβάθυνσης, από την καθαρή παρατήρησή του, την μη προκατειλημμένη, από την εντιμότητά του, από την αγνή του διάθεση να βοηθήσει και όχι να γίνει καταπέλτης, αλλά να ανοίξει δρόμους επικοινωνίας με το καλλιτέχνημα.
Δεν μου αρέσει να κρίνω τους κριτικούς του θεάτρου. Θα προτιμούσα να είχα έναν διάλογο μαζί τους επί ίσοις όροις, αν υπήρχε η ευκαιρία, να ανταλλάξουμε τις απόψεις μας για να εμπλουτίσουμε ο ένας τον άλλον με τη δική του ιδιαίτερη ανάγνωση, τη δική του ιδιαίτερη προσέγγιση. Αυτό θα ήταν ευχής έργον, ένας διάλογος με αυτή την προοπτική, που θα βοηθούσε και τους καλλιτέχνες, αλλά και τους εκτιμητές των έργων τέχνης. Νομίζω είναι και το πιο τίμιο, γιατί η κρίση υπονομεύει τη διάκριση.
Δεν υπάρχει λόγος να αναπτύσσεται επιθετικότητα στις κριτικές των έργων ή στις κριτικές των κριτικών. Ποιο το όφελος μιας τέτοιας στάσης, που παίρνει την πόζα της αυθεντίας επί παντός επιστητού; Είναι καλό να μπορείς να αφουγκράζεσαι κάτι γιατί ευτυχώς που υπάρχουν και άλλες απόψεις εκτός από τη δική μας.
