Ένα τεντωμένο λευκό σεντόνι, ο μπερντές όπως το αποκαλούν, δύο λάμπες, μία παράγκα και ένα σαράι για σκηνικό και η φιγούρα του Καραγκιόζη βγαίνει στο πανί, καθηλώνοντας μικρούς και μεγάλους. Ο Καραγκιοζοπαίχτης, αφανής ήρωας, που κρύβεται πίσω από την τέχνη του θεάτρου σκιών, σε ένα “one man show” καταθέτει ψυχή και σώμα, κρατώντας την παράδοση ζωντανή.
Η Εύα Κακλειδάκη μίλησε με τον καλλιτέχνη θεάτρου σκιών, Χρήστο Στανίση, για το δάσκαλό του, Ευγένιο Σπαθάρη, την τέχνη του, τον Καραγκιόζη του χθες και του σήμερα.
Πώς ξεκινήσατε να ασχολείστε με τον Καραγκιόζη;
Εγώ παρακολούθησα πρώτη φορά Καραγκιόζη, στην έκθεση της Θεσσαλονίκης, όταν ήμουν περίπου πέντε χρονών. Εκεί είδα τον Ευγένιο Σπαθάρη. Στη μέση της παράστασης έφυγα από το κοινό και πήγα πίσω από τη σκηνή. Μόλις είδα ότι όλο αυτό το έπαιζε ένας άνθρωπος μόνος του, εκστασιάστηκα τόσο πολύ, που όταν γύρισε ο Σπαθάρης και με είδε με ρώτησε “Τι θες εδώ μικρέ”; Τότε εγώ του απάντησα τελείως αυθόρμητα ότι "ήλθα να μάθω Καραγκιόζη". Από εκείνη τη στιγμή ήθελα να κάνω μόνο αυτό.
Θυμόσαστε την πρώτη φορά που παίξατε Καραγκιόζη μπροστά σε κοινό;
Ο Σπαθάρης με έστειλε να παίξω στη θέση του σε μία μεγάλη εκδήλωση. Του είχα πει ότι θα γινόμασταν ρεζίλι κι εκείνος μου είχε απαντήσει πως εάν δεν πήγαινα θα γινόμασταν ρεζίλι. Ήμουν ένα μικρό παιδί και έτρεμα ολόκληρος από το άγχος. Είχαν καλέσει να παίξει ο Σπαθάρης κι αυτός τους έστειλε ένα παιδάκι. Φανταστείτε με τι καχύποπτο ύφος με κοιτούσαν. Όταν όμως έβαλα τον Καραγκιόζη στο πανί και χόρεψε, μου έφυγαν όλα. Από τότε πήρα το βάπτισμα.
Εσείς μάθατε το θέατρο σκιών δίπλα στον αείμνηστο Ευγένιο Σπαθάρη. Πόσο καθοριστικής σημασίας υπήρξε για εσάς;
Eίχα την τύχη να μάθω την τέχνη από τον Σπαθάρη, γιατί αγάπησα τον Καραγκιόζη, αλλά όπως τον έβλεπα μέσα από αυτόν. Όταν έβλεπα Καραγκιόζη από άλλον δε μου άρεσε. Μου φαινόταν κάτι ξένο. Στην αρχή παρακαλούσα τον Σπαθάρη να μπω πίσω από τη σκηνή. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αναπτύξουμε μία ιδιαίτερη σχέση, μέσα στα χρόνια. Πήγαινα στις παραστάσεις του και τον ρωτούσα διάφορα.
Με ενδιέφερε να μάθω από τον ίδιο τον τρόπο που σκεφτόταν για να στήσει ένα έργο, το πώς θα το σκηνογραφούσε, τις φιγούρες που θα δημιουργούσε. Ήθελα να μάθω από πού ξεκινούσε και ποιο δρόμο ακολουθούσε για να καταλήξει εκεί.
Τι είναι αυτό που θυμάστε εσείς από αυτόν τον μεγάλο καραγκιοζοπαίχτη; Ποιο ήταν το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του;
Ο τρόπος σκέψης του. Ο Ευγένιος μου έμαθε να σκέφτομαι. Αυτό που τον διέκρινε ήταν το πόσο γρήγορα μπορούσε να σκεφτεί και να βρει τη λύση για κάτι. Αυτό ήταν που με μάγευε και τον ρωτούσα πώς σκεφτόταν το κάθε τι και έτσι μάθαινα τον τρόπο που το έκανε.
Ποια συμβουλή σας είχε δώσει ο Ευγένιος Σπαθάρης;
Ποτέ να μην πω ότι τα γνωρίζω όλα πάνω στην τέχνη μου.
Γιατί ακόμη κι αν παίζουμε ένα έργο ,το κοινό αλλάζει, οι εποχές αλλάζουν. Η τέχνη μας βασίζεται στον αυτοσχεδιασμό. Επομένως, πρέπει από τη μία να ακολουθώ τη γραμμή της παράστασης και από την άλλη να πιάνω τον παλμό του κοινού, στο οποίο απευθύνομαι. Ανάλογα με ποιες ηλικίες έχεις από κάτω, πρέπει να κάνεις το έργο να είναι αρεστό. Αυτή είναι η δυσκολία.
Τι σημαίνει για εσάς το θέατρο σκιών;
Για εμένα είναι η ζωή μου. Ο Στανίσης κοιμάται και ξυπνάει με τον Καραγκιόζη στο μυαλό του. Ακόμη και στον ύπνο του ασχολείται με την τέχνη του. Αυτή την τέχνη, όπως μου δίδαξε και ο δάσκαλός μου, την πήρα πολύ σοβαρά.
Αντίθετα, κάποιοι άλλοι πιστεύουν ότι με το να βάλουν ένα σεντόνι, να ανάψουν δύο λάμπες και κουνώντας και δύο φιγούρες κάνουν παράσταση. Δεν είναι έτσι.
Ο Καραγκιόζης επιβίωσε μέχρι σήμερα, γιατί υπήρχε ένας Σπαθάρης. Όταν η τέχνη μας χτυπήθηκε από την τηλεόραση και τον κινηματογράφο, αυτός είχε τη διορατικότητα να δει μπροστά, βάζοντας τον Καραγκιόζη στην τηλεόραση και βγάζοντας δίσκους.
Αν κάποτε έλεγαν ότι ο Καραγκιόζης θα παίξει στο Λονδίνο, στο Βερολίνο, στο Παρίσι θα έλεγαν ότι αυτό ήταν αδύνατον, και όμως συνέβη. Ο Ευγένιος έβαλε τον Καραγκιόζη παντού. Αυτό που μου άφησε σαν παρακαταθήκη είναι ότι ο Καραγκιόζης θα πρέπει να συνεχίσει να πηγαίνει παντού.
Εμένα ο στόχος μου είναι να παίζω σε ολόκληρο τον κόσμο και όχι μόνο στους Έλληνες του εξωτερικού, αλλά και σε ξένους.
Οι ξένοι πώς αντιδρούν;
Γενικά τους φαίνεται πολύ εντυπωσιακό. Τους γοητεύει η μαγεία της τέχνης μας, γιατί ουσιαστικά ο Καραγκιόζης είναι κατά βάση one man show. Αυτό τους μαγεύει πάρα πολύ. Εμείς διαλέγουμε έργα, τα οποία να είναι γνωστά κάποιες φορές ακόμη και στους ξένους.
Yπάρχουν νέα παιδιά που μαθαίνουν την τέχνη σας;
Εγώ ανησυχώ πολλές φορές για την προχειρότητα κάποιων πραγμάτων.
Υπάρχουν νέα παιδιά που ενδιαφέρονται, αλλά δεν έχουν υπομονή. Βιάζονται να βγουν να παίξουν, γιατί νομίζουν ότι τα ξέρουν όλα. Εκεί αυτομάτως την πατάνε. Εμείς δεν είμαστε καραγκιοζοπαίχτες. Είμαστε καλλιτέχνες του θεάτρου σκιών, για να ξεχωρίζουμε από αυτούς που κουνούν δύο φιγούρες.
Ο Καραγκιοζοπαίχτης είναι ο συγγραφέας του έργου, είναι όλος ο θίασος, είναι ο σκηνογράφος της παράσταση, είναι ο ενδυματολόγος της παράστασης, ο οποίος θα κατασκευάσει τις φιγούρες και τα σκηνικά, θα κάνει τις φωνές, τη μουσική επιμέλεια.
Ο Καραγκοζοπαίχτης ουσιαστικά τα κάνει όλα. Είναι ζωγράφος, μίμος, ηθοποιός, σκηνοθέτης, φωτιστής. Είμαστε τα πάντα. Άρα, ο καραγκιοζοπαίχτης πρέπει να τα έχει όλα αυτά. Επίσης, είναι απαραίτητο να διαβάζει πάρα πολύ. Κάποτε οι Καραγκιοζοπαίχτες ήταν αγράμματοι. Σήμερα ο κόσμος γνωρίζει ιστορία, επομένως δε μπορείς εσύ να βγεις σε ένα ιστορικό έργο και να παίζεις ό,τι να ναι.
Ανησυχείτε μήπως η τέχνη του Καραγκιόζη “πεθάνει”;
Δεν πιστεύω ότι μπορεί να πεθάνει ,όπως δεν πέθανε σε πολύ δύσκολες εποχές. Σε αυτές πάντα υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι, οι οποίοι σε πείσμα των καιρών θυσιάζουν πράγματα για το καλό της τέχνης.
Γιατί είναι χρήσιμο να διατηρηθεί η τέχνη σας; Τι είναι αυτό που προσφέρει;
Καταρχήν, ο Καραγκιόζης προσφέρει το γέλιο και τη χαρά και μέσα από αυτά περνάει διάφορα μηνύματα είτε εκπαιδευτικού είτε κοινωνικού χαρακτήρα. Να μην ξεχνάμε ότι η πρώτη ομογενοποίηση της Ελλάδας ήταν στο πανί του Καραγκιόζη.
Ο Καραγκιόζης είναι το ελληνικό, λαϊκό θέατρο και θα ήταν κρίμα να χαθεί κάτι που κατάφερε να επιβιώσει τόσους αιώνες. Οι ρίζες του Καραγκιόζη φτάνουν μέχρι την αρχαία Ελλάδα. Άλλωστε, ο Καραγκιόζης είναι ένας αριστοφανικός χαρακτήρας, καθώς είναι λαϊκός και έχει την αθυροστομία που είχε ο Αριστοφάνης.
O Kαραγκιόζης για εμένα δεν πρέπει να χαθεί, γιατί είναι η κληρονομιά μας.
Γενικότερα ο Καραγκιόζης είναι ο Έλληνας, ωστόσο συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε τη λέξη με αρνητική σημασία.
Είναι λάθος ορισμένοι να νομίζουν ότι με το να αποκαλέσουν κάποιον Καραγκιόζη πως τον κορόιδεψαν. Εγώ θα πω ότι εάν θες να κοροϊδέψεις κάποιον μπορείς να τον πεις Χατζιαβάτη και όχι Καραγκιόζη. Ο Χατζιαβάτης είναι που διαφωνεί με το σύστημα, αλλά προσαρμόζεται με το σύστημα. Ο Καραγκιόζης είναι τετραπέρατος, είναι πανέξυπνος.
Ο Καραγκιόζης σαν φιγούρα είναι και συμβολικός. Η καμπούρα του συμβολίζει την καταπίεση που δέχεται ο λαός. Το μακρύ του χέρι, το ελεύθερο πνεύμα, που έχει ο Έλληνας. Το γεγονός ότι δε φορά ποτέ παπούτσια δείχνει πως ο Έλληνας δε μπορεί να μπει σε καλούπι, γιατί είναι πιο ανήσυχο πνεύμα. Και βέβαια ο Καραγκιόζης φορά πάντα πράσινα, αυτή είναι η παραδοσιακή του φορεσιά, γιατί είναι το χρώμα της ελπίδας, γι’ αυτό και είναι πάντα χαμογελαστός.
Μην ξεχνάμε ότι τη μεγαλύτερη αντίθεση που υπάρχει στον Καραγκιόζη τη βλέπεις με το που ανάβει το πανί. Είναι η παράγκα και το Σαράι.
Αυτόν τον καιρό πού μπορεί κανείς να σας δει;
Τώρα παίζω στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Παρουσιάζω δέκα παραστάσεις, πέντε έργα που παίζονται από δύο φορές το καθένα, με συνοδεία ζωντανής μουσικής. Αυτές οι παραστάσεις δίνονται με αφορμή τα δέκα χρόνια από το θάνατο του δασκάλου μου, Ευγένιου Σπαθάρη.
Πρόγραμμα παραστάσεων:
• 21 & 28 Δεκεμβρίου 2019 → «Το πνεύμα των Χριστουγέννων»
• 4 & 11 Ιανουαρίου 2020 → «Η βασίλισσα του χιονιού»
• 18 & 25 Ιανουαρίου 2020 → «Ο Καραγκιόζης και η χρυσομαλλούσα κόρη»
